صندوق ارزی چیست؟ بررسی کامل صندوق های ارزی در ایران

صندوق ارزی چیست؟ صندوق ارزی یک ابزار مالی جدید است که قرار است به زودی و تحت نظارت نهادهایی مانند بانک مرکزی و سازمان بورس و اوراق بهادار فعالیت کند. هدف اصلی این صندوق‌ها، جمع‌آوری منابع ارزی فیزیکی مردم مانند دلار و یورو و هدایت آن‌ها به سمت فعالیت‌های اقتصادی مولد است. در این مقاله از آکادمی آی‌پاسارگاد به بررسی اینکه صندوق‌ ارزی چیست، چگونه کار می‌کند و سرمایه‌گذاری در آن‌ چه مزایا و ریسک‌هایی برای سرمایه‌گذاران در ایران به همراه دارد خواهیم پرداخت.

صندوق ارزی چیست؟

صندوق ارزی ابزار مالی نوینی است که به عنوان یک راهکار قانون‌مند و تحت نظارت، بستری را فراهم می‌کند تا ارزی که به صورت راکد و غیر‌مولد در اختیار مردم است، وارد چرخه اقتصاد شده و در فعالیت‌های تولیدی به کار گرفته شود. به گفته معاون سازمان صندوق‌های ارزی از نوع صندوق‌های صدور و ابطال هستند و هر صندوق دارای یک ارز منتخب است که به‌صورت شفاف در اساسنامه صندوق درج می‌شود.

بر اساس اظهارات مدیرعامل مرکز مبادله ارز و طلای ایران، ساز‌و‌کار کلیدی صندوق‌های ارزی، تبدیل اسکناس ارز در اختیار مردم به حواله ارزی می‌باشد که قابلیت انتقال و استفاده در پروژه‌ها را دارد. به عبارت دیگر، مردم ارز فیزیکی خود را در اختیار صندوق قرار می‌دهند و صندوق آن را برای تأمین مالی پروژه‌های تولیدی، تجاری یا خرید اوراق بهادار ارزی سرمایه‌گذاری می‌کند.

قرار است که صندوق‌های ارزی به زودی به بورس بیایند و به آن‌ها سود ثابت ارزی تعلق بگیرد. حال که با پاسخ سوال صندوق ارزی چیست آشنا شدیم، به بررسی دلایل اهمیت بالای ایجاد صندوق‌های ارزی در شرایط فعلی اقتصاد ایران می‌پردازیم و نحوه فعالیت آن‌ها را بررسی می‌کنیم.

اهداف صندوق های ارزی چیست؟

هدف از تشکیل صندوق های ارزی، جمع آوری منابع ارزی از سرمایه گذاران و اختصاص آنها به سرمایه‌گذاری در دارایی‌های ارزی موضوع فعالیت صندوق به منظور کاهش ریسک سرمایه‌گذاری، بهره‌گیری از صرفه جویی‌های ناشی از مقیاس و تأمین منافع سرمایه‌گذاران است.

با توجه به پذیرش ریسک مورد قبول، در صندوق ارزی تلاش می‌شود بیشترین بازدهی ممکن نصیب سرمایه‌گذاران شود و آن‌ها امکان بهره‌مندی از مزایای سرمایه‌گذاری در ارز منتخب از طریق سرمایه‌گذاری در این صندوق‌ها را داشته باشند. انباشته شدن سرمایه در صندوق ارزی مزیت‌های متعددی نسبت به سرمایه‌گذاری انفرادی سرمایه‌گذاران دارد:

هزینه به کارگیری نیروهای متخصص گردآوری و تحلیل اطلاعات و گزینش سبد بهینه سرمایه‌گذاری بین همه سرمایه‌گذاران تقسیم می‌شود و سرانه هزینه هر سرمایه‌گذار کاهش می‌یابد. همچنین صندوق به نمایندگی از سرمایه‌گذاران کلیه حقوق اجرایی مربوط به صندوق از قبیل دریافت سود را انجام می‌دهد و در نتیجه سرانه هزینه هر سرمایه‌گذار برای انجام سرمایه‌گذاری کاهش می‌یابد. علاوه بر این امکان سرمایه‌گذاری مناسب و متنوع‌تر دارایی‌ها فراهم شده و در نتیجه ریسک سرمایه‌گذاری کاهش می‌یابد.

موضوع فعالیت صندوق ارزی چیست؟

موضوع فعالیت صندوق ارزی جمع‌آوری ارز منتخب از سرمایه‌گذاران و سرمایه‌گذاری در انواع دارایی‌های ارزی از جمله سپرده‌های سرمایه‌گذاری ارزی، اوراق بهادار مبتنی بر ارز و سایر دارایی‌های مالی ارزی است. موضوع فعالیت فرعی این صندوق، مشارکت در تعهد پذیره‌نویسی یا تعهد خرید اوراق بهادار مبتنی بر ارز می‌باشد.

فعالیت صندوق سرمایه‌گذاری ارزی در دارایی‌های مالی ارزی در چارچوب اساسنامه و آخرین مقررات ابلاغی سازمان بورس است. صندوق فقط می‌تواند نسبت به سرمایه‌گذاری به ارز منتخب اقدام نماید و هر گونه سرمایه‌گذاری در درایی‌های ریالی توسط صندوق ممنوع است.

ترکیب دارایی‌های صندوق ارزی چیست؟

طبق اطلاعات منتشر شده در امیدنامه صندوق‌های ارزی، این صندوق‌هادر طول عمر خود باید حد‌نصاب‌های زیر را بر اساس ارزش روز دارایی‌های صندوق رعایت نمایند که در جدول زیر قابل مشاهده است.

ارکان صندوق ارزی چیست؟

ارکان صندوق شامل مجمع صندوق، مدیر صندوق، متولی صندوق، مدیر ثبت، ضامن نقد شوندگی، مدیر عملیات ارزی و حسابرس صندوق است که کارکرد و وظایف هر کدام به شرح زیر است.

• مجمع صندوق: مجمع صندوق ارزی از اجتماع دارندگان واحدهای سرمایه‌گذاری ممتاز تشکیل می‌شود و تشریفات دعوت، تشکیل و تصمیم‌گیری آن در اساسنامه قید شده است. مجمع صندوق می‌تواند اساسنامه، امیدنامه و ارکان صندوق را تغییر دهد. فقط دارندگان واحدهای سرمایه‌گذاری ممتاز در مجامع صندوق حق رأی دارند.
• مدیر صندوق: وظایف اصلی مدیر صندوق در اساسنامه صندوق قید شده است.
• متولی صندوق: وظیفه آن نظارت مستمر بر سایر ارکان صندوق در اجرای صحیح مقررات اساسنامه، امیدنامه و رویه های صندوق به منظور حفظ منافع سرمایه‌گذاران و طرح موارد تخلف در مراجع رسیدگی و پیگیری موضوع است. حساب‌های بانکی صندوق به پیشنهاد مدیر صندوق و تأیید متولی افتتاح شده و برخی از رویه‌های صندوق نیز قبل از اجرا از جهت رعایت منافع سرمایه‌گذاران باید به تأیید متولی برسند. در ضمن متولی بر دریافت‌ها و پرداخت‌های صندوق و نحوه نگهداری اسناد در وجه حامل و اوراق بهادار بینام صندوق نظارت دارد.
• مدیر ثبت: دریافت تقاضای صدور و ابطال واحدهای سرمایه‌گذاری از متقاضیان ثبت درخواست‌های یاد شده ثبت و نگهداری حساب سرمایه‌گذاران و شرکت در فرآیند صدور و ابطال واحدهای سرمایه‌گذاری بر اساس مفاد اساسنامه و رویه پذیره‌نویسی صدور و ابطال واحدهای سرمایه‌گذاری از جمله وظایف اصلی مدیر ثبت به شمار می‌روند.
• حسابرس: حسابرس باید از درستی ثبت و نگهداری حساب‌های صندوق مطمئن شود، گزارش‌های عملکرد و صورت‌های مالی صندوق را در مقاطع زمانی معین بررسی کرده و راجع به آنها اظهار‌نظر نماید و محاسبه و بر ارزش روز قیمت صدور و قیمت ابطال واحدهای سرمایه‌گذاری نظارت نماید. برای تغییر حسابرس، موافقت متولی و مجمع صندوق هر دو لازم است.
• ضامن نقد‌شوندگی: وظیفه اصلی ضامن نقد‌شوندگی در اساسنامه قید شده است.
• مدیر عملیات ارزی: بانک یا موسسه مالی و اعتباری دارای مجوز از بانک مرکزی است که با تأیید سازمان بورس توسط مجمع صندوق انتخاب می‌شود. 
  

مدیر عملیات ارزی در صندوق ارزی

مدیر عملیات ارزی در صندوق ارزی، بانک یا موسسه مالی و اعتباری دارای مجوز از بانک مرکزی است که با تأیید سازمان بورس توسط مجمع صندوق انتخاب می‌شود و وظایف آن به شرح زیر است:

• انجام معاملات ارزی
• تضمین پرداخت ارز در زمان ابطال یا انحلال
• احراز منشأ ارز وارد شده به صندوق، تأیید دریافت وجوه حواله ارزی با منشأ خارجی سرمایه‌گذاران، ارز مازاد بر تعهدات صادرای ایجادی برای صادرکنندگان مکلف به ایفای تعهد صادراتی و درآمد‌های ارزی غیرصادراتی، تأیید حواله ارزی سرمایه‌گذاران و همچنین ارز حاصل از مازاد کوتاژ صادراتی
• استعلام و تأیید اصالت اعتبارات اسنادی مدت‌دار ارزی ارائه شده توسط ذی‌نفعان به منظور تنزیل وجه اسناد معامله شده‌ی اعتبار اسنادی پیش از سررسید، پرداخت مدت‌دار از سوی بانک گشایش کننده( یا بانک تأیید‌کننده) اعتبار، انجام امور مرتبط با تنزیل اعتبار اسنادی مدت‌دار ارزی از محل دارایی ارزی صندوق و اخذ تأییدیه لازم از بانک گشایش کننده یا تأییدکننده اعتبار مربوطه جهت دریافت وجه اعتبار اسنادی مدت‌دار در سررسید به نفع صندوق.

اهمیت صندوق‌های ارزی برای اقتصاد ایران

حجم عظیمی از ارزها که بین ۴۰ تا ۷۰ میلیارد دلار تخمین‌ زده می‌شود در خانه‌ها نگهداری می‌شوند که برای دارندگان آنها و اقتصاد کشور عایدی ندارد. این در حالی است که با توجه به تحریم‌ها کشور برای تأمین مالی پروژه‌ها و واردات کالاها با محدودیت ارز مواجه است. صندوق ارزی طراحی شده تا به عنوان یک ابتکار ساختاری به حل این چالش بزرگ اقتصادی کمک کند. اهمیت صندوق‌های ارزی را می‌توان از دو منظر کلان (اقتصاد ملی) و خرد (سرمایه‌گذار فردی) بررسی کرد.

حل یک چالش بزرگ ملی: تأمین مالی پروژه‌ها

یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های اقتصاد ایران، تشکیل سرمایه و تأمین مالی پروژه‌های توسعه‌ای است. تقریباً تمام این پروژه‌ها برای خرید تجهیزات و ملزومات وارداتی، به میزان ۴۰ تا ۵۰ درصد از بودجه خود به ارز نیاز دارند. صندوق‌های ارزی می‌توانند مانند یک پل عمل کرده و حجم عظیم ۴۰ تا ۷۰ میلیارد دلاری ارز خانگی را به طور مستقیم به سمت این پروژه‌ها، به‌ویژه در صنایع صادرات‌محور مانند فولاد، پتروشیمی و نفت، هدایت کنند.

این صندوق‌ها حلقه‌ی مفقوده‌ای هستند که دارندگان خرد ارز را به نیازمندان کلان ارزی مثل پروژه‌های توسعه‌ای متصل می‌کنند؛ کاری که سیستم بانکی سنتی تاکنون در انجام آن با چالش‌های جدی مواجه بوده است. تاسیس صندوق ارزی، تخصیص ارز به پروژه‌ها را ممکن ساخته و مانع بزرگی را از سر راه تولید و توسعه کشور برمی‌دارد.

راهکاری امن برای سرمایه‌گذاران خرد

نگهداری ارز فیزیکی در خانه یا صندوق امانات، با چالش‌ها و خطرات متعددی همراه است. صندوق‌های ارزی راهکاری برای غلبه بر این مشکلات ارائه می‌دهند:

• ریسک‌های امنیتی: نگهداری حجم قابل توجهی ارز در خانه با خطراتی مانند سرقت، گم شدن یا آسیب‌دیدگی اسکناس همراه است.
• مشکلات قانونی: قوانین مربوط به نگهداری ارز می‌تواند افراد را در معرض ریسک‌های حقوقی مرتبط با قاچاق ارز قرار دهد.
• عدم کسب بازده: ارز فیزیکی یک دارایی راکد است و هیچ سودی برای دارنده آن ایجاد نمی‌کند.

صندوق‌های ارزی با ارائه یک بستر قانون‌مند، امن و شفاف، جایگزینی مناسب برای نگهداری فیزیکی ارز هستند که پتانسیل کسب بازدهی را نیز فراهم می‌کنند. با درک اهمیت این صندوق‌ها برای اقتصاد و سرمایه‌گذاران، اکنون زمان آن است که به صورت گام به گام با نحوه عملکرد آن‌ها آشنا شویم.

صندوق ارزی چگونه کار می‌کند؟

صندوق‌ ارزی قرار است از طریق انتشار اوراق مرابحه و سلف ارزی، سرمایه های ارزی داخل کشور و ایرانیان خارج از کشور را جذب کرده و به صنعت تزریق کند. فرآیند سرمایه‌گذاری در این صندوق‌ها کاملاً شفاف و مبتنی بر قوانین بازار سرمایه است که مراحل اصلی آن به شرح زیر است:

• افتتاح حساب ارزی: اولین قدم برای سرمایه‌گذاری، افتتاح یک حساب ارزی در یکی از بانک‌های منتخبی است که به عنوان «مدیر ثبت» صندوق معرفی می‌شوند.
• خرید واحدهای صندوق: سرمایه‌گذار با استفاده از ارز خود (مثلاً دلار آمریکا) اقدام به خرید واحدهای سرمایه‌گذاری (یونیت‌های) صندوق می‌کند.
• سرمایه‌گذاری توسط صندوق: صندوق منابع ارزی جمع‌آوری‌شده را در دارایی‌های مولد سرمایه‌گذاری می‌کند. این دارایی‌ها می‌توانند شامل تأمین مالی شرکت‌های صادرات‌محور یا خرید اوراق بهادار ارزی مانند اوراق مرابحه ارزی باشند.
• محاسبه و رشد ارزش دارایی: این صندوق‌ها برخلاف صندوق‌های درآمد ثابت مثل صندوق درآمد ثابت هزاره سوم پاد، سود دوره‌ای پرداخت نمی‌کنند. در عوض، ارزش خالص دارایی‌های هر واحد (NAV) به صورت روزانه بر اساس ارز پایه (مثلاً دلار) محاسبه شده و سود کسب‌شده به این ارزش اضافه می‌شود. این فرآیند مشابه سازوکار صندوق‌های طلا مانند صندوق طلای ریتون می‌باشد که باعث رشد ارزش واحدهای سرمایه‌گذاری سرمایه‌گذاران می‌شود. سازوکار رشد NAV بازدهی سرمایه‌گذار را به طور مستقیم به صورت ارزی محقق می‌کند و صندوق‌ ارزی را از سایر ابزارهای مالی ریالی متمایز می‌سازد.
• فروش واحدها و دریافت ارز: هر زمان که سرمایه‌گذار تصمیم به خروج از صندوق بگیرد، می‌تواند واحدهای خود را ابطال کند. در این مرحله، اصل سرمایه و سود حاصل از آن به صورت همان ارز خارجی که در ابتدا سرمایه‌گذاری کرده بود، به او بازگردانده می‌شود.

این فرآیند شفاف و قانون‌مند، مزایای قابل توجهی را برای سرمایه‌گذاران به همراه دارد که در ادامه به مهم‌ترین آن‌ها می‌پردازیم.

مزایای کلیدی سرمایه‌گذاری در صندوق ارزی چیست؟

سرمایه‌گذاری در صندوق‌های ارزی چندین مزیت مهم را برای سرمایه‌گذاران فراهم می‌کند:

• حفظ ارزش دارایی در برابر تورم: از آنجایی که پایه و اساس سرمایه‌گذاری مبتنی بر ارز است، این ابزار به طور طبیعی ارزش دارایی شما را در برابر تورم ریالی و کاهش ارزش پول ملی حفظ می‌کند.
• کسب بازده دلاری: این صندوق‌ها یکی از معدود ابزارهای مالی قانون‌مند در ایران هستند که فرصت کسب سود مستقیم به صورت ارزی (مثلاً دلاری) را فراهم می‌کنند، نه صرفاً معادل ریالی آن.
• معافیت مالیاتی درآمد‌های صندوق 
• کاهش ریسک‌های نگهداری و قانونی: سرمایه‌گذاری در یک صندوق تحت نظارت سازمان بورس، ریسک‌های نگهداری فیزیکی ارز مانند سرقت، آسیب‌دیدگی و مشکلات حقوقی را به طور کامل از بین می‌برد.
• تضمین نقدشوندگی: مدل صدور و ابطال واحدها و وجود ضامن نقد‌شوندگی به سرمایه‌گذاران این امکان را می‌دهد که هر زمان نیاز داشتند، به راحتی سرمایه خود را دوباره به ارز نقد تبدیل کنند.
• شفافیت و نظارت: تمام فعالیت‌های این صندوق‌ها تحت نظارت مستقیم سازمان بورس و بانک مرکزی قرار دارد که این امر سطح بالایی از شفافیت و اطمینان را برای سرمایه‌گذاران ایجاد می‌کند.

چالش‌ها و ریسک‌های احتمالی صندوق ارزی چیست؟

همانند هر فرصت سرمایه‌گذاری دیگری، صندوق‌های ارزی نیز با چالش‌ها و ریسک‌هایی همراه هستند که آگاهی از آن‌ها ضروری است. سرمایه‌گذاران باید پیش از ورود به صندوق‌های ارزی، از چالش‌های احتمالی آن آگاه باشند که مهمترین آن‌ها شامل موارد زیر است.

• نوسانات بازار ارز: ارزش سرمایه‌گذاری صندوق‌های ارزی به طور مستقیم به نوسانات بازار ارز وابسته است و عوامل سیاسی و اقتصادی می‌توانند باعث نوسان در این بازار شوند و بر بازدهی صندوق اثر‌گذار باشند.
• چالش جلب اعتماد عمومی: موفقیت این طرح به شدت به اعتماد مردم به سیستم مالی بستگی دارد. با توجه به تجربه‌های منفی اقتصادی در گذشته، ممکن است جلب اعتماد عمومی یک چالش کلیدی باشد.
• محدودیت‌های اجرایی: عملکرد موفق و روان این صندوق‌ها نیازمند هماهنگی کامل و بدون نقص میان بانک مرکزی، سازمان بورس و سایر نهادهای مالی است. یک چالش کلیدی، اطمینان از قابلیت انتقال ارز جمع‌آوری‌شده به خارج از کشور برای پروژه‌هاست. ارز فیزیکی تجمیع‌شده در داخل باید به حواله‌های قابل انتقال بین‌المللی تبدیل شود، که این فرآیند نیازمند هماهنگی دقیق و تضمین‌شده از سوی بانک مرکزی است.
• ریسک اعتباری برای دارایی‌های صندوق: اگر صندوق، منابع خود را در اختیار شرکت‌هایی قرار دهد که درآمد ارزی ندارند، افزایش شدید نرخ ارز می‌تواند توانایی آن شرکت‌ها برای بازپرداخت بدهی ارزی‌شان را به خطر اندازد. این موضوع یک ریسک اعتباری برای دارایی‌های اصلی صندوق ایجاد می‌کند.

مقایسه صندوق ارزی با سایر گزینه‌های سرمایه‌گذاری

صندوق‌های ارزی جایگاه منحصربه‌فردی در میان ابزارهای مالی خواهند داشت و برای کمک به تصمیم‌گیری بهتر مقایسه آن‌ها با سایر ابزارهای مالی مفید است. جدول زیر تفاوت‌های اصلی صندوق‌های ارزی را با سایر گزینه‌ها نشان می‌دهد.

جمع‌بندی

صندوق ارزی یک ابزار مالی نوین و قانون‌مند است که با هدف جمع‌آوری ارزهای فیزیکی راکد مردم و هدایت آن‌ها به فعالیت‌های اقتصادی مولد به زودی راه‌اندازی خواهد شد. این صندوق‌ها تحت نظارت بانک مرکزی و سازمان بورس فعالیت می‌کنند و با تبدیل ارز فیزیکی به سرمایه‌گذاری ارزی، هم به تأمین مالی پروژه‌های تولیدی و صادرات‌محور کمک می‌کنند و هم برای سرمایه‌گذاران امکان حفظ ارزش دارایی، کسب بازده دلاری و کاهش ریسک‌های نگهداری ارز را فراهم می‌سازند. با وجود مزایایی مانند شفافیت، نقدشوندگی و پوشش تورم ریالی، موفقیت صندوق‌های ارزی به عواملی مانند ثبات بازار ارز، اعتماد عمومی و اجرای دقیق سازوکارهای نهادی وابسته است.