اوراق مشارکت چیست؟ انواع، سود، نحوه خرید و فروش و تسویه
اوراق مشارکت چیست؟ ممکن است نام اوراق مشارکت بیشتر با «دریافت سود دوره‌ای» شناخته شود، اما سازوکار آن فقط به پرداخت سود محدود نیست. پشت هر ورقه مشارکت، یک ناشر، یک طرح تأمین مالی، دوره مشخص سرمایه‌گذاری، شرایط پرداخت سود و مجموعه‌ای از تعهدات حقوقی وجود دارد. اگر اوراق در بازار سرمایه معامله شود، قیمت آن نیز می‌تواند تا پیش از سررسید تغییر کند.
بنابراین برای اینکه بدانیم اوراق مشارکت چیست باید به چند سؤال هم‌زمان پاسخ دهیم: سرمایه‌گذار با خرید این اوراق دقیقاً در چه چیزی مشارکت می‌کند؟ سود اوراق مشارکت چگونه تعیین میشود؟ آیا میتوان قبل از سررسید اوراق مشارکت را فروخت؟ و آیا نرخ سود اعلام‌شده همان بازده واقعی سرمایه‌گذار است؟
در این مقاله از آی‌پاسارگاد به سوال اوراق مشارکت چیست پاسخ می‌دهیم و انواع آن، سود، نحوه خرید و فروش و تسویه آن را بررسی می‌کنیم.
اوراق مشارکت چیست و چگونه کار می‌کند؟
طبق قانون نحوه انتشار اوراق مشارکت، این اوراق با قیمت اسمی مشخص و برای مدت معینی منتشر می‌شوند و منابع حاصل از فروش آنها برای تأمین مالی طرحهای مشخص به کار می‌رود. دارندگان اوراق نیز متناسب با قیمت اسمی و مدت مشارکت خود در سود حاصل از اجرای طرح مربوط شریک هستند. خریدوفروش اوراق مشارکت امکان‌پذیر است و بازپرداخت آن توسط دولت یا بانک‌ها تضمین میشود.
به زبان ساده، یک ناشر (دولت، شهرداری‌ها، شرکت‌های بزرگ دولتی و خصوصی و تحت نظارت بانک مرکزی) برای اجرای یک طرح به منابع مالی نیاز دارد. به‌جای آنکه تمام منابع موردنیاز را از سرمایه خود یا از طریق وام بانکی تأمین کند، می‌تواند بخشی از آن را با انتشار اوراق مشارکت از سرمایه‌گذاران جذب کند.
- مطالعه بیشتر: تامین مالی در بازار سرمایه چیست و چگونه انجام میشود؟
مسیر کلی و کارکرد اوراق مشارکت را میتوان به صورت زیر تصور کرد:
سرمایه‌گذار ← خرید اوراق ← تأمین منابع مالی ناشر ← اجرای طرح ← ایجاد درآمد و سود ← پرداخت حقوق دارندگان اوراق
باید توجه داشت که قانون استفاده از منابع حاصل از انتشار اوراق برای مقاصدی غیر از طرح مربوط را محدود کرده است. در واقع، اوراق برای تأمین مالی یک موضوع مشخص منتشر میشود و ناشر نمی‌تواند آزادانه منابع جمع‌آوری‌شده را صرف فعالیت‌های دیگر کند.
آیا با خرید اوراق مشارکت سهامدار شرکت می‌شویم؟
خرید اوراق مشارکت به طور کلی به معنی خرید سهام ناشر نیست. سهامدار بخشی از مالکیت شرکت را در اختیار دارد و معمولاً حقوقی مانند حق رأی در مجامع دارد. در حالی که دارنده اوراق مشارکت، صاحب حقوق مالی تعریف‌شده در شرایط انتشار اوراق است.
البته برخی اوراق مشارکت «قابل تبدیل» یا «قابل تعویض با سهام» هستند که سازوکار متفاوتی دارند و در ادامه به بررسی آنها می‌پردازیم.
سود اوراق مشارکت چگونه محاسبه و پرداخت میشود؟
یکی از مهم‌ترین نکات برای شناخت اوراق مشارکت، تفکیک میان سود علی‌الحساب و سود قطعی است.
سود علی‌الحساب اوراق مشارکت چیست؟
هنگام انتشار اوراق، شرایطی مانند نرخ سود علی‌الحساب، دوره مشارکت و زمان‌های پرداخت مشخص میشود.
بنابراین سرمایه‌گذار پیش از خرید می‌تواند بداند سود علی‌الحساب اوراق با چه نرخ و در چه مقاطعی پرداخت خواهد شد.
فرض کنید در شرایط انتشار یک ورقه مشارکت اعلام شده است که سود علی‌الحساب در مقاطع سه‌ماهه پرداخت میشود. در این حالت، دارنده اوراق مشارکت در طول دوره مشارکت خود پرداخت‌های دوره‌ای دریافت می‌کند؛ هرچند نرخ، دوره پرداخت و سایر جزئیات در هر انتشار می‌تواند متفاوت باشد.
سود قطعی اوراق مشارکت چیست؟
سود علی‌الحساب الزاماً به معنی سود نهایی طرح نیست. مبنای حقوقی اوراق مشارکت، مشارکت در سود حاصل از طرح است و پس از مشخص شدن عملکرد نهایی طرح یا پروژه، سود قطعی محاسبه میشود.
اگر سود قطعی بیش از مبالغ علی‌الحساب پرداخت‌شده باشد، براساس مقررات مابه‌التفاوت باید طبق سازوکار پیش‌بینی‌شده به دارندگان اوراق پرداخت شود.
آیا نرخ سود اوراق همان بازده سرمایه‌گذار است؟
اگر سرمایه‌گذار اوراق را در زمان عرضه و به ارزش اسمی بخرد، نرخ‌های اعلام‌شده تصویر ساده‌تری از جریان درآمدی او ارائه می‌کنند. اما اگر همان اوراق مدتی بعد در بازار ثانویه با قیمتی متفاوت خریداری شود، بازده سرمایه‌گذار به قیمت خرید نیز وابسته خواهد بود.
برای مثال فرض کنید یک ورقه در بازار با قیمت پایین‌تر از مبلغی معامله شود که در سررسید بازپرداخت خواهد شد. در این حالت خریدار علاوه بر پرداخت‌های دوره‌ای، از تفاوت قیمت خرید و مبلغ سررسید نیز نفع می‌برد. به همین دلیل در تحلیل اوراق مشارکت، تنها نگاه کردن به «درصد سود» کافی نیست.
انواع اوراق مشارکت چیست؟
اوراق مشارکت را میتوان از چند زاویه دسته‌بندی کرد. یکی از این دسته‌بندی‌ها براساس ناشر است. قانون امکان انتشار اوراق را برای دولت، شرکت‌های دولتی، شهرداری‌ها، مؤسسات و نهادهای عمومی غیردولتی و برخی شرکت‌ها پیش‌بینی کرده است.
از نظر ساختار نیز دو نوع خاص از اوراق مشارکت اهمیت بیشتری دارند.
اوراق مشارکت قابل تبدیل به سهام
شرکت‌های بورسی (سهامی عام) می‌توانند اوراق قابل تبدیل یا تعویض با سهام منتشر کنند. در این نوع اوراق مشارکت، دارنده اوراق می‌تواند با رعایت شرایطی که هنگام انتشار تعیین شده، اوراق خود را به سهام شرکت ناشر تبدیل کند.
اوراق مشارکت قابل تعویض با سهام
در اوراق مشارکت قابل تعویض با سهام، اوراق با سهامی که در ساختار انتشار مشخص شده است تعویض میشود. تفاوت اصلی اوراق مشارکت قابل تعویض با سهام با اوراق قابل تبدیل، در سهامی است که دارنده اوراق در پایان فرآیند دریافت می‌کند.
نکته مهم برای سرمایه‌گذاران عمومی این است که بدانند همه اوراق مشارکت قابل تبدیل یا قابل تعویض نیستند و باید مشخصات هر انتشار به‌صورت جداگانه بررسی شود.
چگونه اوراق مشارکت بخریم؟
روش خرید اوراق به مرحله‌ای که در آن قرار دارند و نحوه عرضه آنها بستگی دارد. به صورت کلی از دو روش می‌توانید اوراق مشارکت خریداری کنید.
خرید آنلاین اوراق مشارکت در بورس
روش اول خرید آنلاین اوراق مشارکت از طریق بورس است که مراحل آن به صورت زیر است:
- دریافت کد بورسی (اگر ندارید): از طریق سامانه سجام (sejam.ir) و سپس یکی از کارگزاری‌های معتبر اقدام کنید.
- ورود به سامانه معاملاتی کارگزاری: از طریق اپلیکیشن یا سایت کارگزاری‌ها مثل کارگزاری بانک پاسارگاد وارد حساب کاربری خود شوید.
- جستجوی نماد اوراق: اوراق مشارکت بورسی نمادهای مشخصی دارند که می‌توانید لیست کامل آنها را در سایت مدیریت فناوری بورس تهران در بخش «اوراق بدهی» مشاهده کنید.
- بررسی اطلاعات نماد: قبل از خرید نرخ سود، تاریخ سررسید، ضامن و قیمت جاری در بازار را بررسی کنید.
- بررسی بازده تا سررسید (YTM): این عدد نشان می‌دهد که اگر اوراق را تا تاریخ سررسید نگه دارید، سود واقعی سالانه‌تان چقدر خواهد بود که مهم‌ترین معیار مقایسه اوراق با یکدیگر است.
- ثبت سفارش خرید: تعداد موردنظر خود برای خرید اوراق را وارد کنید و سفارش خرید ثبت کنید. پس از انجام موفق معامله اوراق به پرتفوی شما اضافه می‌شوند.
خرید اوراق مشارکت از بانک‌های عامل
برخی از اوراق مشارکت در بورس لیست نمی‌شوند که معمولا اوراق دولتی خاص هستند و به صورت زیر می‌توانید برای خرید آنها اقدام کنید:
- پیگیری اطلاعیه عرضه اوراق: معمولا بانک‌ها از طریق رسانه‌ها یا وب‌سایت‌هایشان زمان عرضه اوراق را اعلام می‌کنند. در اطلاعیه مشخص میشود چه بانکی عامل است، دوره عرضه چه زمانی است، مبلغ اسمی هر ورقه چقدر است، سود علی‌الحساب چگونه پرداخت میشود و سررسید اوراق چه زمانی است.
- مراجعه به مسیر اعلام‌شده بانک عامل: عرضه ممکن است از طریق شعب مشخص بانک یا زیرساخت اعلام‌شده برای پذیره‌نویسی مثلا اینترنت بانک انجام شود.
- پرداخت وجه و خرید اوراق: متقاضی براساس مبلغ موردنظر و شرایط عرضه، وجه خرید اوراق را پرداخت می‌کند و مالکیت اوراق برای او ثبت میشود.
- دریافت سود در دوره نگهداری: سود علی‌الحساب مطابق زمان‌بندی درج‌شده در شرایط انتشار پرداخت میشود.
- دریافت اصل اوراق در سررسید: اگر سرمایه‌گذار تا سررسید اوراق را نگه دارد، اصل و مبالغ متعلق طبق شرایط انتشار پرداخت میشود. قانون نیز ناشر را به تعهد و تضمین بازپرداخت اصل و سود در مواعد مقرر ملزم کرده و در ساختارهای مشمول، بانک عامل در صورت عدم ایفای تعهد ناشر از محل تضمین‌های مربوط اقدام می‌کند.
قیمت اوراق مشارکت چگونه تعیین میشود؟
یکی از نکات مهمی که گاهی در معرفی اوراق مشارکت نادیده گرفته میشود، تفاوت ارزش اسمی با قیمت بازار است.
ارزش اسمی اوراق مشارکت چیست؟
ارزش اسمی مبلغی است که هنگام انتشار برای ورقه تعیین میشود و بخشی از ساختار حقوقی و مالی اوراق را تشکیل می‌دهد. اما اگر اوراق در بازار ثانویه معامله شود، سرمایه‌گذاران الزاماً آن را با همان ارزش اسمی خریدوفروش نمی‌کنند.
چرا قیمت بازار اوراق تغییر می‌کند؟
قیمت اوراق می‌تواند تحت تأثیر عواملی مثل نرخ بازده مورد انتظار در بازار، مدت باقی‌مانده تا سررسید، جریان‌های نقدی، نقدشوندگی و ویژگی‌های اعتباری اوراق تغییر کند. مهم‌ترین رابطه‌ای که برای شروع باید شناخت، رابطه قیمت اوراق با نرخ‌های مورد انتظار بازار است.
فرض کنید اوراقی قبلاً منتشر شده و پرداخت‌های آن براساس شرایط همان زمان تعیین شده است. اگر مدتی بعد نرخ بازده مورد انتظار سرمایه‌گذاران در بازار افزایش یابد، اوراق قدیمی ممکن است برای خریداران جذابیت کمتری پیدا کند. در این حالت، کاهش قیمت می‌تواند بازده خرید آن را با شرایط جدید بازار متناسب‌تر کند.
به همین دلیل، در حالت معمول:
افزایش نرخ بازده مورد انتظار بازار می‌تواند باعث کاهش قیمت اوراق موجود شود. در مقابل، کاهش نرخ‌های مورد انتظار می‌تواند باعث افزایش ارزش نسبی جریان‌های نقدی اوراق قبلی شود. این رابطه به معنای آن نیست که قیمت همه اوراق دقیقاً به یک اندازه به تغییر نرخ‌ها واکنش نشان می‌دهد و مدت سررسید و ساختار جریان نقدی نیز اهمیت دارند.
فروش اوراق مشارکت قبل از سررسید چگونه است؟
یکی از نگرانی‌های سرمایه‌گذاران این است که اگر پیش از سررسید به پول خود نیاز پیدا کنند، چه اتفاقی می‌افتد. در مورد اوراقی که در بازار ثانویه قابل معامله‌اند، سرمایه‌گذاران می‌توانند پیش از تاریخ سررسید، اوراق خود را بفروشند. معاملات ثانویه اوراق مشارکت از طریق بورس یا بازار خارج از بورس انجام میشود.
البته باید توجه داشت که فروش اوراق در بازار به معنی دریافت خودکار ارزش اسمی آن نیست. فرد اوراق خود را با قیمت جاری بازار می‌فروشد و در نتیجه، ممکن است مبلغ دریافتی او بیشتر یا کمتر از قیمت خرید باشد. همچنین برخی اوراق دارای بازارگردان هستند که به شکل‌گیری معاملات و بهبود نقدشوندگی اوراق کمک می‌کنند.
آیا فروش قبل از سررسید ممکن است باعث زیان شود؟
بله، فرض کنید فردی اوراق را با قیمت ۱۰۰ واحد خریداری کند. اگر به دلیل افزایش نرخ‌های بازار یا کاهش تقاضا، قیمت اوراق هنگام فروش به ۹۷ واحد برسد، فروش پیش از سررسید می‌تواند برای او زیان قیمتی ایجاد کند. بنابراین افرادی که احتمال می‌دهند پیش از سررسید به سرمایه خود نیاز پیدا کنند، باید نقدشوندگی و ریسک تغییر قیمت را جدی‌تر بررسی کنند.
تسویه اوراق مشارکت به چه صورت است؟
تسویه اوراق مشارکت می‌تواند به دو موضوع متفاوت اشاره داشته باشد:
- تسویه معامله در بازار ثانویه
- تسویه نهایی اوراق در سررسید
اگر اوراق مشارکت را در بورس یا فرابورس خریدوفروش کنید، پس از انجام معامله، وجه و مالکیت اوراق مطابق مقررات بازار میان خریدار و فروشنده تسویه میشود. این فرآیند مربوط به خود معامله است و به معنی پایان عمر اوراق یا دریافت اصل سرمایه از ناشر نیست.
اما اگر اوراق را تا تاریخ سررسید نگهداری کنید، ناشر باید طبق شرایط انتشار، تعهدات مربوط به اصل اوراق و مبالغ متعلق به دارندگان آن را ایفا کند. سودهای دوره‌ای نیز در طول دوره، در زمان‌هایی که در شرایط انتشار مشخص شده‌اند پرداخت می‌شوند.
بنابراین اگر سرمایه‌گذار پیش از سررسید به پول خود نیاز داشته باشد، در اوراق قابل معامله معمولاً باید آن را در بازار ثانویه بفروشد و مبلغ دریافتی او بر اساس قیمت روز بازار تعیین میشود که این مبلغ لزوماً با ارزش اسمی اوراق برابر نیست.
به زبان ساده:
- فروش قبل از سررسید = دریافت قیمت روز اوراق از خریدار
- نگهداری تا سررسید = دریافت اصل اوراق و مطالبات مربوط طبق شرایط انتشار
مطالعه بیشتر: زمان تسویه معاملات در بازار سرمایه | ۰ تا ۱۰۰ تفاوت‌های T+۱ و T+۲
تسویه اوراق مشارکت چند روزه است؟
زمان تسویه معاملات اوراق مشارکت در بازار سرمایه ایران T+1 است؛ یعنی وجه معامله و انتقال مالکیت اوراق، یک روز کاری بعد از انجام معامله انجام میشود. برای مثال اگر اوراق مشارکت را شنبه بفروشید، تسویه آن یکشنبه انجام میشود. در صورتی که روز بعدی تعطیل رسمی باشد، تسویه به اولین روز کاری بعدی منتقل میشود.
ارکان اوراق مشارکت
مجموعه‌ای از نهادها در انتشار، تأمین مالی، نظارت، پرداخت و معامله اوراق مشارکت نقش دارند.
ناشر: شخص حقوقی یا نهادی است که برای تأمین مالی یک طرح یا پروژه اقدام به انتشار اوراق می‌کند.
عامل: عامل بخشی از وظایف اجرایی انتشار و پرداخت را برعهده دارد. آیین‌نامه اجرایی برای عامل وظایفی مانند بررسی مدارک و گزارش‌های مربوط به طرح و انجام امور مرتبط با انتشار و پرداخت را تعیین کرده است.
ضامن: ضامن در چارچوب قرارداد انتشار، تعهداتی نسبت به پرداخت اصل یا سود اوراق دارد.
امین: امین با هدف حمایت از منافع دارندگان اوراق بر اجرای برخی تعهدات و وضعیت طرح نظارت می‌کند.
بازارگردان: بازارگردان به ایجاد شرایط مناسب‌تر برای خریدوفروش اوراق در بازار ثانویه کمک می‌کند.
تفاوت اوراق مشارکت با سایر ابزارهای مالی چیست؟
اوراق مشارکت یکی از انواع ابزارهای تأمین مالی با درآمد ثابت است. در ادامه، این اوراق را با سایر ابزارهای مالی درآمد ثابت مقایسه می‌کنیم تا تفاوت‌ها و ویژگی‌های هر یک مشخص شود.
تفاوت اوراق مشارکت و اسناد خزانه (اخزا)
اسناد خزانه اسلامی ساختار متفاوتی دارند و معمولاً فاقد پرداخت سود دوره‌ای به شکل اوراق کوپن‌دار هستند. بنابراین بازده سرمایه‌گذار از تفاوت قیمت خرید با مبلغ دریافتی در سررسید ایجاد میشود. در مقابل، در اوراق مشارکت پرداخت سود علی‌الحساب دوره‌ای و محاسبه سود حاصل از مشارکت در ساختار ابزار وجود دارد.
تفاوت اوراق مشارکت و اوراق قرضه
اوراق قرضه متعارف یا Bond معمولاً بر رابطه بدهکار و بستانکار و پرداخت بهره بنا شده است. در حالی که اوراق مشارکت ایران براساس چارچوب مالی اسلامی و مشارکت در تأمین مالی طرح تنظیم شده و قانون آن نیز بر مشارکت دارنده اوراق در سود حاصل از طرح تأکید دارد. بنابراین، شباهت اقتصادی برخی جریان‌های نقدی نباید باعث شود این دو ابزار از نظر حقوقی یکسان در نظر گرفته شوند.
تفاوت اوراق مشارکت و صکوک
صکوک عنوان گسترده‌تری برای انواع اوراق مالی اسلامی است. در بازار ایران علاوه بر اوراق مشارکت، ابزارهایی مانند اوراق مرابحه، اجاره، سلف و دیگر اوراق مالی اسلامی نیز وجود دارند. قانون رفع موانع تولید نیز اوراق مشارکت، مرابحه و اسناد خزانه اسلامی را به‌عنوان ابزارهای متمایز مورد اشاره قرار داده است. بنابراین هر صکوکی اوراق مشارکت نیست.
تفاوت اوراق مشارکت و سپرده بانکی
سپرده بانکی رابطه‌ای میان سپرده‌گذار و بانک ایجاد می‌کند اما اوراق مشارکت یک ورقه بهادار است که برای تأمین مالی یک طرح منتشر میشود.
تفاوت اوراق مشارکت و صندوق درآمد ثابت
در خرید اوراق مشارکت، سرمایه‌گذار به طور مستقیم یک ورقه مشخص با ناشر، تاریخ سررسید و شرایط معین را خریداری می‌کند. اما در صندوق درآمد ثابت، سرمایه‌گذار واحدهای یک صندوق را می‌خرد و مدیر صندوق منابع را در مجموعه‌ای از دارایی‌های مجاز مانند انواع اوراق و سپرده‌ها مدیریت می‌کند. به بیان ساده، اوراق مشارکت یک دارایی مشخص است در حالی که صندوق درآمد ثابت سبدی متمرکز بر دارایی‌های با درآمد ثابت است.
- مطالعه بیشتر: صندوق درآمد ثابت ETF چیست؟ | آموزش ویدیویی
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟
ارسال دیدگاه