فرابورس چیست؟ بررسی کامل انواع بازارهای فرابورس

فرابورس چیست؟ فرابورس یکی از بازار‌های تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار ایران است که با هدف تکمیل ساختار بازار سرمایه و ایجاد بستر مناسب برای پذیرش و معامله اوراق بهادار شرکت‌هایی که شرایط لازم برای ورود به بورس اوراق بهادار تهران را ندارند ایجاد شده است.

فرابورس ایران در چارچوب قانون بازار اوراق بهادار مصوب سال ۱۳۸۴ فعالیت می‌نماید و در واقع مکمل بورس اوراق بهادار تهران است. این بازار به عنوان یکی از ارکان اصلی بازار سرمایه کشور، در سال ۱۳۸۷ تأسیس و از آبان‌ماه سال ۱۳۸۸ فعالیت رسمی خود را آغاز کرد. در ادامه این مقاله از آی‌پاسارگاد اهداف و انواع بازار‌های فرابورس ایران را بررسی می‌کنیم.

فرابورس چیست؟

فرابورس ایران به عنوان یکی از مهمترین بازارهای معاملاتی رسمی، کارکردهای متعددی در توسعه‌ی بازار سرمایه و ارتقای شفافیت اقتصادی ایفا می‌کند. این بازار به منظور تکمیل ساختار بازار سرمایه کشور برای فعالیت شرکت‌های مختلف تاسیس شده است و نقش مهمی در بازار سرمایه کشور دارد. از جمله مهم‌ترین نقش‌های فرابورس می‌توان به موارد زیر اشاره کرد.

• تسهیل فرآیند تأمین مالی شرکت‌ها: فرابورس بستر لازم را برای عرضه سهام و اوراق بدهی شرکت‌هایی که در مراحل ابتدایی رشد قرار دارند فراهم می‌سازد، بدون آنکه ملزم به رعایت تمامی الزامات سخت‌گیرانه‌ی بورس باشند.
• افزایش عمق و گستره‌ی بازار سرمایه: با ورود شرکت‌های کوچک و متوسط به فرابورس، تنوع ابزارها و تعداد اوراق بهادار قابل معامله افزایش یافته و در نتیجه عمق بازار سرمایه کشور گسترش می‌یابد.
• ارتقای شفافیت و انضباط مالی شرکت‌ها: شرکت‌های پذیرفته‌شده در فرابورس موظف به ارائه‌ی گزارش‌های مالی منظم و حسابرسی‌شده به سازمان بورس هستند که این امر منجر به افزایش شفافیت عملکردی آن‌ها می‌شود.
• ایجاد بستر برای توسعه ابزارهای مالی نوین: فرابورس محلی برای پذیرش و معامله ابزارهای مالی متنوعی از جمله اوراق مشارکت، صکوک، گواهی سپرده سرمایه‌گذاری و سایر اوراق بهادار جدید است.
• گسترش فرصت‌های سرمایه‌گذاری: با ایجاد فرابورس، سرمایه‌گذاران امکان انتخاب میان شرکت‌های بزرگ‌تر (در بورس) و شرکت‌های کوچک‌تر و نوپا (در فرابورس) را دارند و می‌توانند سبد سرمایه‌گذاری متنوع‌تری تشکیل دهند.

اهداف و فلسفه‌ی شکل‌گیری فرابورس چیست؟

پیش از تأسیس فرابورس، بخش قابل توجهی از شرکت‌های فعال در اقتصاد کشور به دلیل نداشتن شرایط سخت‌گیرانه‌ی پذیرش در بورس (از جمله حداقل سرمایه، سابقه فعالیت، سودآوری مستمر، و درصد سهام شناور آزاد) از دسترسی به منابع مالی بازار سرمایه محروم بودند.

• مطالعه بیشتر: بورس چیست؟

به منظور رفع این محدودیت و گسترش دامنه‌ی حضور شرکت‌ها در بازار سرمایه، نهاد جدیدی با عنوان «فرابورس ایران» ایجاد شد تا بتواند با شرایط پذیرش ساده‌تر، امکان تأمین مالی و معامله اوراق بهادار را برای طیف وسیع‌تری از بنگاه‌های اقتصادی فراهم آورد.

بازارهای زیرمجموعه فرابورس ایران

فرابورس ایران از بازارهای مختلفی تشکیل شده که هر کدام شرایط پذیرش متفاوتی دارند تا شرکت‌ها با شرایط گوناگون بتوانند در بازار سرمایه فعالیت کنند. این بازارها با هدف تسهیل تأمین مالی برای شرکت‌ها و ایجاد بسترهای متنوع برای سرمایه گذاران طراحی شده‌اند. در ادامه با انواع بازارهای زیرمجموعه فرابورس و ویژگی‌های آن‌ها بیشتر آشنا می‌شویم.

بازار اول فرابورس چیست؟

در بازار اول فرابورس، شرکت‌هایی که از نظر شفافیت مالی و اطلاعاتی، سودآوری، رعایت الزامات سازمان بورس و سابقه فعالیت در وضعیت مناسبی قرار دارند، پذیرش می‌شوند و به همین دلیل این شرکت‌ها از نظر نقدشوندگی و ریسک سرمایه‌گذاری وضعیت مطلوب‌تری نسبت به سایر بخش‌های فرابورس دارند. در این بازار معاملات سهام شرکت‌های سهامی‌ عام و تعاوني سهامی عامی که شرایط دستورالعمل پذیرش، عرضه و نقل و انتقال اوراق بهادار در فرابورس را احراز کرده باشند، انجام می‌شود.

شرکت‌هایی که می‌خواهند در این بازار پذیرش شوند باید امیدنامه تهیه کرده و مدارک و مستندات لازم را ارائه کنند. هیئت پذیرش اوراق بهادار، وضعیت مالی و عملیاتی این شرکت‌ها را بررسی می‌کند و در صورت احراز شرایط لازم با پذیرش شرکت موافقت می‌نماید. از جمله شرایط لازم حداقل سرمایه‌ ثبت شده، نداشتن زیان انباشته و … است که در ادامه این مقاله به طور کامل به آن‌ها اشاره خواهیم کرد.

بازار دوم فرابورس چیست؟

شرکت‌های پذیرفته شده در بازار دوم فرابورس شرکت هایی هستند که در چارچوب قوانین سازمان بورس فعالیت می‌کنند اما شرایط لازم برای پذیرش در بازار اول را ندارند. این دسته از شرکت‌ها ممکن است تازه تأسیس باشند و از لحاظ اندازه کوچک باشند. بازار دوم فرابورس شرایط پذیرش آسان‌تری دارد و می‌تواند شرایط رشد و ارتقای شرکت‌ها را فراهم کند.

بازار سوم فرابورس چیست؟

بازار سوم فرابورس محلی برای انجام معاملات عمده اوراق بهاداری است که در هیچ یک از بازارهای بورس یا بازارهای اول و دوم فرابورس پذیرفته نشده‌اند. این بازار به عنوان بازار عرضه هم شناخته می‌شود. برای انجام عرضه در این بازار انجام تشریفات اداری در فرابورس کافی است و به طی کردن فرآیند پذیرش نیازی نیست.

نخستین عرضه اوراق بهادار پس از پذیرش و درج عرضه اولیه است که در بازار اول و دوم فرابورس ایران صورت می‌پذیرد. در مقابل عرضه یکجا، عرضه خرد و پذیره‌نویسی در بازار سوم فرابورس صورت می‌پذیرد. در این بازار سهامدار عمده‌ می‌تواند درصدی از سهام شرکت را یکجا به عموم عرضه کند. به طور کلی از جمله اوراق بهاداری که در بازار سوم فرابورس معامله می‌شوند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد.

• پذیره‌نویسی اوراق بهادار شرکت‌های سهامی‌عام در شرف تأسیس
• بلوکهای سهام شرکت‌های سهامی( عام، خاص، تعاونی و …)
• حق تقدم خرید سهام شرکت‌های سهامی‌عام
• سهام ناشی از افزایش سرمایه شرکت‌های سهامی‌عام
• پذیره‌نویسی سهام و اوراق مشارکت
• پذیره‌نویسی گواهی سپرده سرمایه‌گذاری بانک‌ها، املاک و مستغلات
• امتیاز بهره‌برداری و حق ثبت اختراعات در قالب سهام شرکت‌های سهامی خاص

انواع عرضه در بازار سوم فرابورس

در بازار سوم فرابورس ایران سه نوع عرضه به شرح زیر انجام می‌شود:

• عرضه یکجای اوراق بهادار
• عرضه خرد اوراق بهادار (جمع آوری سهام)
• پذیره نویسی اوراق بهادار

در عرضه یکجای اوراق، سهامدار عمده‌ می‌خواهد درصدی از سهام یک شرکت را به صورت یکجا به عموم عرضه کند. در مقابل در عرضه خرد هدف جمع‌آوری اوراق از سهامداران جزء می‌باشد و خریدار قصد دارد حجم معینی از اوراق بهادار مشخصی را از مالکان آن بخرد.

پذیره نویسی اوراق بهادار، مربوط به پذیره نویسی اوراق بهادار ازجمله سهام شرکت‌های سهامی‌عام، اوراق مشارکت و گواهی سپرده می‌باشد. پذیره‌نویسی بر اساس مجوز صادره از سازمان و مفاد بیانیه ثبت انجام خواهد شد. درخصوص اوراق مشارکت، پذیره نویسی این اوراق در بازار سوم انجام شده و معاملات دست دوم آن نیز در بازار اوراق مشارکت صورت می‌پذیرد.

بازار پایه فرابورس چیست؟

بازار پایه فرابورس یکی دیگر از زیرمجموعه‌های فرابورس ایران است که مطابق ماده ۴ دستورالعمل پذیرش، عرضه و نقل و انتقال اوراق بهادار در فرابورس ایران تشکیل شده است. شرکت‌هایی هستند که شرایط پذیرش در بازار‌های اول و دوم فرابورس را ندارند. از آن‌جا که شرایط پذیرش در بازار سوم به نسبت بازار اول و دوم به مراتب آسان‌تر است این دسته از شرکت‌ها می‌توانند در این بازار درج شوند.

همچنین شرکت هایی که به دلایل مختلفی مانند انحلال شرکت، ورشکستگی، عدم اظهار نظر حسابرس در مورد صورت‌های مالی دیگر امکان حضور در بازار اول و دوم را ندارند به بازار پایه وارد می‌شوند. با توجه به شفافیت اطلاعاتی پایین و عملکرد مالی نامناسب، سرمایه‌گذاری در نمادهای بازار پایه نسبت به نمادهای بورس و بازارهای اول و دوم فرابورس پر‌ریسک‌تر است. به طور کلی سه دسته از شرکت‌ها وارد بازار پایه می‌شوند.

• شرکت‌هایی که درخواستی مبنی بر پذیرش ندارند اما به دلیل الزام قانونی طبق ماده ۹۹ برنامه پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران بایستی در بازار پایه درج گردند.
• شرکت هایی که نزد سازمان بورس ثبت شده‌اند اما شرایط پذیرش را ندارند.
• شرکت‌هایی که به دلیل از دست دادن شرایط لازم بازارهای بورس و فرابورس، شرایط حضور در بازار بورس یا بازار اول و دوم فرابورس را ندارند.

تابلوهای بازار پایه فرابورس

بازار پایه فرابورس به سه تابلوی زرد، نارنجی و قرمز تقسیم می‌شود. در سایت شرکت مدیریت فناوری بورس تهران (tsetmc) در کنار نام هر نماد معاملاتی در تابلوهای رنگی بازار پایه یکی از ۶ عنوان زیر آورده شده است که توضیح هر یک به شرح زیر است:

• لغو پذیرش شده: شرکت‌هایی که قبلاُ در بـازار بورس و فـرابورس حضور داشتند اما به دلیل عدم رعایت استاندارد‌های پذیرش، لغو پذیرش شده و به بازار پایه منتقل شدند.
• قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه کشور: شرکت‌هایی که براساس ماده ۳۶ قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه کشور موظف هستند اطلاعات و اسناد مالی موثر را منتشر کنند.
• انحلال: شرکت‌هایی که فعالیت‌ آنها متوقف شده و موجودیت خود را به صورت کامل از دست داده‌اند.
• ورشکستگی: شرکت‌هایی که توانایی پرداخت بدهی و دیون خود را ندارند.
• عدم اظهار نظر: شرکت‌هایی که  به علت وجود ابهام عمده یا محدودیت چشمگیر، حسابرس نمی‌تواند در مورد صورت مالی آن‌ها اظهار‌نظر کند.
• اظهار نظر مردود: شرکت‌هایی که به دلیل داشتن نقص مهم در صورت مالی، حسابرس اظهار نظر مردود می‌کند.

بازار نوآفرین فرابورس چیست؟

یکی دیگر از بازار‌های فرابورس بازار نوآفرین است که در پاییز سال ۱۴۰۲ تشکیل شده است. هدف این بازار آسان کردن ورود شرکت‌های کوچک و متوسط مثل شرکت‌های دانش‌بنیان به بازار سرمایه است. این بازار دارای دو تابلو  رشد و دانش‌بنیان است.

• تابلو رشد: مخصوص شرکت‌هایی است که چشم‌انداز روشن درآمدی داشته و پتانسیل رشد دارند. بیشتر این شرکت‌ها برای پیاده‌سازی طرح‌های توسعه‌ای خود نیازمند تامین مالی هستند.
• تابلو دانش‌بنیان: مخصوص شرکت‌هایی است که در حوزه در زمینه خلق ارزش و تولید علم فعالیت داشته‌اند و با مجوز دانش بنیان معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری فعالیت می‌کنند.

مراحل پذیرش شرکت‌های متقاضی پذیرش در بازار نوآفرین را می‌توانید در تصویر بالا مشاهده کنید.از جمله مهمترین شرایط پذیرش شرکت‌ها در تابلوی رشد به صورت زیر است.

• جمع حقوق صاحبان سهام شرکت متقاضی حداقل ۱۰۰ میلیارد ریال و حداكثر ۵،۰۰۰ میلیارد ریال باشد.
• شرکت طرح توجیهی مورد تأیید هیأت مدیره داشته باشد که نشان‌دهنده وجود چشم‌انداز روشن از سودآوری ‌شرکت باشد.
• شركت‌هایی که شرایط پذیرش در بازار اول و دوم فرابورس را دارند، می‌توانند با اعلام دلایلی از قبیل نوین بودن صنعت فعالیتشان در بازار سرمایه و با پیشنهاد هیأت پذیرش در این تابلو پذیرش شوند.

در آذر ماه ۱۴۰۴، نه شرکت در بازار نوآفرین فرابورس معامله می‌شوند. ۳ شرکت در تابلو دانش‌بنیان و ۶ شرکت در تابلوی رشد قرار دارند. اطلاعات مربوط به شرکت‌های تابلوی رشد به صورت زیر است.

از جمله مهمترین شرایط پذیرش شرکت‌ها در تابلوی دانش‌بنیان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد.

• حداقل سرمایه ثبت شده شركت متقاضی  ۱۰۰ میلیارد ریال باشد.
• انعقاد قرارداد با مشاور پذیرش (از بین مشاوران پذیرشی كه در آخرین درجه‌بندی كیفی فرابورس از مشاوران پذیرش جزء ده مشاور پذیرش اول باشد).
• ارائه مستندات اتخاذ سازكارهای لازم جهت نگهداشت کارکنان کلیدی و جلوگیری از ایجاد اختلال در تداوم فعالیت شركت با فرض خروج این افراد از شرکت
• داشتن مجوز دانش بنیان مورد تایید معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری یا سایر مراجع ذیصلاح

در آذر ماه ۱۴۰۴، سه شرکت در تابلوی دانش‌بنیان بازار نوآفرین فرابورس معامله می‌شوند که اطلاعات مربوط به آن‌ها در جدول زیر قابل مشاهده است:

بازار توافقی فرابورس چیست؟

بازار توافقی یکی دیگر از بازارهای فرابورس است که با هدف آسان کردن انجام معاملات بزرگ مثل معاملات بلوکی ایجاد شده است. این بازار دارای دو تابلوی سهام و اوراق بدهی است. شرکت‌هایی که اوراق بهادار آنها نزد سازمان بورس و اوراق بهادار به ثبت رسیده است؛ پس از ارائه مدارک و مستندات لازم و تأیید فرابورس ایران در تابلوی سهام این بازار درج خواهند شد.

لازم به ذکر است که این شرکت‌ها فرایند پذیرش را طی نمی‌کنند. همچنین اوراقی که به صورت خصوصی عرضه می‌شوند، در تابلوی اوراق بدهی این بازار درج خواهند شد. در این تابلو صرفاً سرمایه‌گذاران نهادی با رعایت مقررات مربوطه امکان انجام معامله را خواهند داشت.

معاملات در این بازار همانطور که از اسم آن پیداست بر اساس توافق مستقیم بین خریدار و فروشنده انجام می‌شود. بر خلاف سایر بازارهای فرابورس، ابتدا خریدار و فروشنده بر سر قیمت و شرایط معامله توافق می‌کنند و سپس معامله را در سامانه فرابورس ثبت می‌کنند. نمادهای بازار‌ توافقی-سهام و نماد‌های بازار توافقی-اوراق مرابحه در آذر ماه ۱۴۰۴ به صورت جداول زیر است.

• عددی که در انتهای نام شرکت در جدول بالا نوشته شده نشان‌دهنده تاریخ سررسید اوراق مرابحه شرکت مورد‌نظر است.

شرایط پذیرش در بازار اول و دوم فرابورس چیست؟

شرکت‌های متقاضی پذیرش در بازار اول و دوم فرابورس ایران باید شرایطی داشته باشند که شرایط عمومی پذیرش به شرح زیر است:

• نزد سازمان ثبت شده باشد.
• سهام با نام باشد.
• محدودیت قانونی مؤثر برای نقل و انتقال سهام آن وجود نداشته باشد.
• بهای اسمی سهام تماماً پرداخت شده باشد.
• آخرین گزارش حسابرس، مردود یا عدم اظهار نظر نباشد.
• سیستم اطلاعات حسابداری، مطلوب و متناسب با فعالیت باشد.
• شکایتی علیه شرکت متقاضی که اثر با اهمیتی بر صورت‌های مالی بگذارد، وجود نداشته باشد.
• حسابرس شرکت از میان حسابرسان معتمد سازمان بورس انتخاب شده باشد.
• ارائه تعهد به منظور داشتن حداقل یک بازارگردان.
• اعضای هیات‌مدیره و مدیرعامل، محکومیت قطعی کیفری یا تخلفاتی موثر نداشته باشند.

همچنین در جدول زیر می‌توانید شرایط اختصاصی پذیرش در بازار اول و بازار دوم فرابورس را مشاهده کنید.

فرآیند پذیرش در فرابورس چیست؟

به طور کلی شرکت‌ها برای پذیرش باید امیدنامه تدوین کنند و مدارک و مستندات شرکت را به بازار سرمایه ارائه دهند. پس از بررسی مدارک و وضعیت مالی شرکت توسط بازار سرمایه در صورت احراز شرایط، سهام شرکت وارد معاملات بازار سرمایه می‌شود. شرکت‌های متقاضی پذیرش می‌توانند از خدمات مشاورین عرضه مثل کارگزاری بانک پاسارگاد در جهت پذیرش و عرضه کمک بگیرند.

نحوه معامله در بازار فرابورس

معاملات در بازار فرابورس همانند معاملات بورس از طریق سامانه‌های آنلاین کارگزاری‌ها انجام می‌شود. برای شروع معامله در فرابورس، ابتدا نیاز است در سجام ثبت نام کنید و کد بورسی دریافت کنید. پس از آن با افتتاح حساب در یکی از کارگزاری‌های رسمی می‌توانید به سامانه‌های معاملاتی دسترسی پیدا کنید.

ساعت معاملات در بازار فرابورس

ساعات معاملات در بازار فرابورس شامل دو بخش است. بخش اول پیش‌گشایش از ساعت ۸:۴۵ تا ۹:۰۰ می‌باشد که در این بازه صرفا امکان ثبت سفارش‌ها وجود دارد ولی معاملات انجام نمی‌شوند. از ساعت ۹:۰۰ تا ۱۲:۳۰ بازه اصلی معاملات بازار است که در آن خرید و فروش‌های واقعی بر اساس عرضه و تقاضا انجام می‌شود.

سایت فرابورس چیست؟

منبع و مرجع اصلی اطلاعات مربوط به ساختار کلی بازار فرابورس سایت رسمی فرابورس ایران به نشانی www.ifb.ir است. اطلاعات شرکت‌های پذیرفته شده، نحوه معاملات و اخبار و اطلاعیه‌های مربوط به این بازار از طریق این سایت در اختیار فعالان بازار قرار می‌گیرد. همچنین در صفحه اصلی سایت شرکت مدیریت فناوری بورس تهران (tsetmc) اطلاعات مربوط به بازار فرابورس مثل تعداد، ارزش و حجم معاملات و شاخص‌های منتخب این بازار قابل مشاهده است.

جمع‌بندی

به طور کلی، فرابورس ایران شرایط پذیرش را برای شرکت‌ها به ویژه شرکت‌های نوپا، کوچک و دانش‌بنیان تسهیل می‌کند تا بتوانند از مزایای حضور در بازار سرمایه بهره‌مند شوند. فرابورس ایران دارای بازار‌های گوناگون است که شرایط پذیرش متفاوتی دارند. همچنین این بازار فرصت‌های سرمایه‌گذاری متنوعی را برای سرمایه‌گذاران فراهم می‌کند.